Dünya, iklim değişikliğinin yıkıcı yüzüyle tanıştığı zorlu bir yıla merhaba dedi. Avustralya’dan Amerika’ya, Avrupa’dan Afrika’ya uzanan coğrafyada rekor sıcaklıklar, orman yangınları, dondurucu soğuklar ve sel felaketleri peş peşe yaşandı. Bu haber, yeni yılın ilk aylarında gezegenimizi saran aşırı hava olaylarını detaylıca ele alıyor ve iklim krizinin acil eylem çağrısını yankılıyor.
Yeni bir yıla umutlarla başlarken, gezegenimiz maalesef hiç de hoş olmayan manzaralarla yüzleşti. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) verileri, iklim değişikliğinin tetiklediği aşırı hava olaylarının yılın ilk aylarında hem dünyayı hem de Türkiye’yi pençesine aldığını gözler önüne serdi. Artık felaketler uzakta bir ihtimal değil, kapımızın eşiğinde.
2024’ün ilk aylarında yaşananlar, iklim bilimcilerin yıllardır yaptığı uyarıların ne denli haklı olduğunu acı bir şekilde gösterdi. Sıcak hava dalgalarından dondurucu fırtınalara, yıkıcı sellerden kontrolsüz orman yangınlarına kadar geniş bir spektrumda, dünya adeta doğanın gazabına uğradı.
Yaz mevsiminin tüm coşkusunu yaşaması beklenen Avustralya, ne yazık ki tehlikeli yangınlara davetiye çıkaran iki şiddetli sıcak hava dalgasının esirine dönüştü. Ülkenin güneyindeki Ceduna kasabasında termometreler 26 Ocak’ta inanılmaz bir seviyeye, 49,5 dereceye ulaşarak rekor tazeledi. Avustralya Meteoroloji Bürosu, ülkenin birçok yerinde 45 derecenin üzerinde sıcaklıklar kaydedildiğini duyurdu. Uzmanlar, küresel ısınmanın bu ikinci sıcak hava dalgasının etkisini tam 1,6 derece artırdığını tespit etti. Bu durum, iklim değişikliğinin sıcaklık rekorları üzerindeki doğrudan etkisini çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.
Yaz mevsiminin tadını çıkarmaya çalışan bir başka ülke olan Şili ise, Biobio ve Nuble bölgelerinde başlayan orman yangınlarıyla adeta kabusu yaşadı. Alevler, on binlerce kişiyi evlerinden etti, yüzlerce yapı küle döndü ve ne yazık ki can kayıplarına yol açtı. Şiddetli rüzgarlar ve aşırı sıcaklar, 75 farklı noktada çıkan yangınları körükleyerek olağanüstü hal ilan edilmesine neden oldu. Benzer bir vahim tablo Arjantin’in güneyinde de yaşandı; uzun süreli kuraklık ve sert rüzgarlar Patagonya’da yıkıcı yangınlara zemin hazırladı.
Ocak ayının son haftası, Kuzey Amerika’yı derin bir kar fırtınasının pençesine düşürdü. ABD ve Kanada’nın geniş kesimleri adeta buz kesti, hayat durma noktasına geldi. Bu şiddetli kış şartları, ne yazık ki can kayıplarına yol açarken, yüz binlerce haneyi karanlığa gömen elektrik kesintileri ve sayısız uçuşun iptaliyle sonuçlandı. Kışın bu acımasız yüzü, bölge sakinlerini hazırlıksız yakaladı.
Rusya’nın Kamçatka Yarımadası, daha Aralık ayında 3,7 metrelik rekor bir kar yağışı görmüşken, Ocak ayının ilk iki haftasında da 2 metreyi aşan kar kalınlığına sahne oldu. Kamçatka Hidrometeoroloji Merkezi, böylesi bir kar yağışının en son 1970’lerde görüldüğünü belirterek durumun ne denli sıra dışı olduğunu vurguladı. Avrupa kıtası ise, Atlantik’ten Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyada art arda gelen fırtınaların etkisi altında kaldı. İrlanda ve Birleşik Krallık’tan başlayarak İber Yarımadası ve tüm Akdeniz havzasını vuran şiddetli yağış ve fırtınalar, geniş çaplı sellere ve ulaşım ağlarında ciddi aksaklıklara yol açtı. Ulusal meteoroloji servisleri, halkı uyarmak adına ‘hayati tehlike’ kodlu en üst düzey alarm seviyelerini devreye soktu.
Afganistan’ın kuzeyi, Pakistan, Hindistan ve Nepal’in batısı, şiddetli yağmurlar ve yoğun kar yağışıyla boğuşarak sel ve çığ riskinin zirveye çıktığı bölgeler oldu. WMO, bu ülkeler için acil uyarılar yayımladı. Aşırı hava olaylarının yıkıcı etkisi ne yazık ki Endonezya ve Yeni Zelanda’da da can kayıplarına yol açtı. Endonezya’da 24 Ocak’ta şiddetli yağışın tetiklediği heyelanda 50’den fazla insan hayatını kaybederken, Yeni Zelanda’nın Kuzey Adası bir dizi tropikal fırtınayla sarsıldı. Bölgeye düşen rekor yağış, sel ve toprak kaymalarını tetikleyerek maalesef can kayıplarına neden oldu.
WMO’nun uyarı mesajı yayımladığı bir başka kritik bölge olan Güneydoğu Afrika’da, haftalarca süren sağanak yağışlar nehirleri ve barajları taşırdı. Sel suları, yoğun nüfuslu bölgeleri sular altında bırakarak hayatı felç etti. Özellikle Mozambik, bu felaketin merkez üssü haline geldi. Ulusal Afet Yönetim Enstitüsü’nün verilerine göre, selden etkilenenlerin sayısı 650 bini aştı. Başkent Maputo dahil birçok şehirde yüz binlerce kişi yerinden edilirken, en az 30 bin konut yıkıldı veya ağır hasar aldı. Birleşmiş Milletler İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), tarım arazilerinin yok olması, hayvan ölümleri ve temiz suya erişimin kısıtlanmasıyla birlikte kolera ve benzeri salgın hastalık riskinin en üst düzeye ulaştığını bildirdi. Güney Afrika’nın kuzeyinde de 18 Ocak’ta “ulusal felaket” ilan edilmesine neden olan ve 30’dan fazla can kaybıyla sonuçlanan sel felaketi, iklim krizinin acımasızlığını bir kez daha gözler önüne serdi.
İklim bilimi alanında faaliyet gösteren araştırma ağı World Weather Attribution tarafından yayımlanan rapor, iklim değişikliği ve La Niña’nın birleşimiyle oluşan “kusursuz fırtınanın”, bölgedeki yağış yoğunluğunu sanayi öncesi döneme göre yüzde 40 artırdığını ortaya koydu. Uzmanlar, altyapıyı yerle bir eden bu felakette, bazı bölgelere sadece birkaç gün içinde bir yıllık yağışın düştüğüne dikkat çekti. Raporda, La Niña’nın yağış şiddetini yüzde 22 artırdığı, ancak insan kaynaklı iklim değişikliğinin etkisinin bu etkinin yaklaşık iki katı olduğu çarpıcı bir şekilde vurgulandı.
Küresel çapta görülen aşırı hava olaylarının Türkiye’deki yansıması da yılın ilk ayında kendini gösterdi. Özellikle Antalya’nın Kaş ve Manavgat ilçeleri, sağanak yağış, fırtına ve hortumların yıkıcı etkisi altına girdi. Hayatı olumsuz etkileyen bu olaylar, bölgenin geçim kaynağı olan zeytin ve badem ağaçlarını da kökünden söktü. Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar, bu afet nedeniyle 1437 çiftçinin etkilendiğini ve 5 bin dekardan fazla tarım arazisinin zarar gördüğünü duyurdu.
Ayın son haftasında da risk devam etti. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Samsun, Sinop, Kastamonu, Tokat, Ordu, Giresun ve Trabzon çevreleri için kuvvetli rüzgar ve yer yer fırtına beklendiğini bildirdi. İçişleri Bakanlığı ise beklenen kuvvetli yağış ve fırtına nedeniyle 9 il için “sarı” kodlu meteorolojik uyarıda bulunarak vatandaşları tedbirli olmaya çağırdı.
Gezegenimizin ilk aylarda yaşadığı bu sarsıcı olaylar, iklim değişikliğinin artık soyut bir tehdit olmaktan çıkıp somut ve yıkıcı bir gerçeğe dönüştüğünü tüm açıklığıyla gözler önüne seriyor. Hükümetlerden sivil toplum kuruluşlarına, her bireyden iş dünyasına kadar herkesin, iklim direncini artıracak adımlar atmak ve karbon ayak izini azaltmak için acilen harekete geçmesi gerekiyor. Aksi takdirde, her yeni yılın daha büyük felaketlerle başlaması ne yazık ki kaçınılmaz bir kader olabilir.
